Dołącz do czytelników
Brak wyników

Matematyka dawniej i dziś

2 sierpnia 2018

NR 33 (Lipiec 2018)

Pierwsze egzaminy maturalne z matematyki na ziemiach polskich (1789–1805)

0 9

Zarządzenia wprowadzające pierwsze na świecie egzaminy kończące szkołę średnią i umożliwiające rozpoczęcie studiów uniwersyteckich wydano w 1788 roku w Prusach. Egzaminy te nosiły wówczas nazwę Abiturientenexamen an die Universität, co w dosłownym tłumaczeniu oznaczało „egzaminy abiturientów na uniwersytet”.

Po pomyślnym zdaniu egzaminów abiturient otrzymywał świadectwo dojrzałości (niem. Zeugniss der Reife). W 1834 roku pruskie ministerstwo edukacji wydało kolejną modyfikację tych zarządzeń, w której po raz pierwszy egzaminy abiturientów nazwano Maturitäts-Prüfungen, czyli niemieckie słowo Reife zamienione zostało na łacińskie maturitas (dojrzałość), na język polski zostało to przetłumaczone na egzaminy maturalne, w skrócie matury [1].

Zarządzenie o wprowadzeniu egzaminów maturalnych wydano w 1788 roku. Już w 1789 roku przeprowadzono pierwsze matury. Odbyły się one w 35 szkołach funkcjonujących na ziemiach pruskich, w tym w dwóch szkołach znajdujących się na ziemiach polskich pod zaborem pruskim: Szkole Miejskiej w Malborku (Die Stadtschule in Marienburg) oraz Gimnazjum w Elblągu (Das Gymnasium in Elbing). W Malborku matura została przeprowadzona w okresie wielkanocnym (luty–kwiecień, nie jest znana dokładna data), a w Elblągu w lipcu. Pierwsze matury na ziemiach polskich są jednymi z pierwszych matur na świecie. Liczba szkół, w których przeprowadzano egzaminy maturalne, z biegiem lat się powiększała [2].

Okoliczności wprowadzenia pierwszych na świecie egzaminów maturalnych, tzw. Abiturientenexamen

Wniosek z prośbą o ustanowienie egzaminów kończących szkołę średnią wpłynął do oddziału pruskiego Ministerstwa Oświaty odpowiedzialnego za szkoły średnie, czyli Ober-Schul-Kollegium, 7 grudnia 1787 roku. Wniosek ten wystosował kanclerz uniwersytetu w Halle o nazwisku Hoffmann. Kanclerz Hoffmann poinformował o problemach, z którymi borykają się uniwersytety. Ówczesny brak jednolitych programów nauczania w szkołach średnich oraz brak odgórnych uregulowań dotyczących sposobu sprawdzania wiedzy uczniów prowadził do tego, że studia uniwersyteckie rozpoczynały osoby o bardzo zróżnicowanym poziomie wiedzy i zróżnicowanych umiejętnościach. Wśród nich pojawiały się osoby, które nie były zdolne prowadzić samodzielnych studiów czy samodzielnej pracy naukowej. Na uniwersytety przybywały „tłumy” ignorantów, przez co wykładowcy byli zmuszeni do zawężania zakresu i obniżania poziomu trudności realizowanego materiału [3].

Uniwersytety wprawdzie przeprowadzały wówczas egzaminy wstępne, jednakże komisje egzaminacyjne alarmowały o tym, że w trakcie kilkugodzinnego egzaminu nie są w stanie dokładnie sprawdzić poziomu wiedzy kandydata, przez co nie mogły wykryć wszystkich osób niezdolnych do rozpoczęcia studiów. Taki stan rzeczy niejednokrotnie prowadził do drastycznego obniżenia poziomu kształcenia na uniwersytetach. Pojawiały się nawet głosy, że uniwersytety ze względu na niską jakość kształcenia są zbędnym szczeblem edukacji i powinny być likwidowane  [4]. Receptą miało być tutaj wprowadzenie egzaminów na zakończenie szkoły średniej, w trakcie których pretendenci do studiów uniwersyteckich mieliby wykazać, że posiadają odpowiednią wiedzę i umiejętności, ale też że są dojrzali do rozpoczęcia studiów. Pod dojrzałością, obok psychicznej zdolności do ciężkiej pracy (nauki), kryło się posiadanie pewnego kręgosłupa moralnego. Każdy kandydat do studiów uniwersyteckich, w trakcie kilku bądź kilkunastu lat nauki w szkole średniej, musiał wykazać się dobrym wychowaniem i prawą postawą moralną, co było silnie związane z tym, że w XVIII i XIX wieku osoby, które kończyły studia, automatycznie wkraczały do wyższych sfer.

Dlaczego przeprowadzanie egzaminów pod koniec nauki w szkołach średnich miało być optymalnym rozwiązaniem? Odpowiedzi udzielił Paul Schwartz w Die Gelehrtenschulen…, Band I: załóżmy, że ktoś zamontował zbiornik na wodę, który jest napełniany bieżącą wodą z rzeki. Po pewnym czasie zauważył on, że do zbiornika razem z wodą napływają różne zanieczyszczenia. Aby pozbyć się ich, w rurze doprowadzającej wodę do zbiornika należy zamontować kratę ochronną – będzie ona najbardziej skuteczna, gdy zostanie przymocowana na początku rury, tak aby wszystkie zanieczyszczenia zostały w wodzie, w innym przypadku będą one zapychały rurę. W pomyśle Hoffmanna zbiornikiem na wodę jest uniwersytet, rzeką są szkoły, a kratą ochronną są egzaminy, które – zamiast na początku studiów uniwersyteckich – powinny być przeprowadzane pod koniec nauki w szkołach średnich. Hoffmann w swoim wniosku zaproponował rozszerzenie zakresu materiału realizowanego w szkołach, przykładowo nalegał na wprowadzenie do nauki szkolnej podstaw kameralizmu – doktryny ekonomicznej rozwiniętej w XVII i XVIII wieku  [4]. Przede wszystkim optował jednak za odejściem od dotychczasowego (klasycznego) nauczania szkolnego, skoncentrowanego wokół języków starożytnych (greki, łaciny), na rzecz zagadnień związanych z życiem codziennym. We wniosku kanclerza uniwersytetu w Halle nie było uwag dotyczących nauczania matematyki w szkołach średnich ani egzaminów z tego przedmiotu, jednakże zasygnalizowanie potrzeby zwrócenia się ku zagadnieniom życia codziennego zapowiadało, że matematyka odegra ważną rolę w dziewiętnastowiecznym nauczaniu szkolnym.

Pierwsze zarządzenia ministerialne dotyczące egzaminów abiturientów

Ober-Schul-Kollegium po otrzymaniu wniosku kanclerza Hoffmanna poprosiło o opinię w tej sprawie władze uniwersytetów we Frankfurcie i Królewcu. Wydelegowało też specjalną komisję złożoną z kilku cenionych i doświadczonych nauczycieli szkolnych i akademickich, która miała zgłębić złożony wniosek. Szybko okazało się, że większość osób i instytucji popiera myśl Hoffmanna o wprowadzeniu egzaminów abiturientów, które miały być przepustką na studia uniwersyteckie. Wówczas komisja rozpoczęła pracę nad przygotowaniem zarządzeń regulujących zasady przeprowadzania tych egzaminów [5]. Zarządzenia wydano 23 grudnia 1788 roku, czyli nieco ponad rok po złożeniu wniosku przez kanclerza uniwersytetu w Halle.

Wprowadzone zarządzenia nie likwidowały egzaminów wstępnych przeprowadzanych na uniwersytetach, jednakże zdecydowanie zawęziły grono osób, które mogły do nich przystąpić. Uczniowie wszystkich szkół, którym nadano prawo do przeprowadzania egzaminów abiturientów, mieli obowiązek przystępowania do egzaminów w tych szkołach. Nie było możliwości, aby osoba chcąca podjąć studia uniwersyteckie zrezygnowała z Abiturientenexamen w szkole i jednocześnie zgłosiła się do egzaminów wstępnych na uniwersytecie. Do egzaminów wstępnych mogły przystąpić jedynie osoby, które były przygotowywane do studiów przez nauczycieli prywatnych, osoby, które uczęszczały do szkół niemających prawa do przeprowadzania egzaminów abiturientów, oraz osoby, które naukę w szkole średniej ukończyły kilka lat wcześniej.

Zarządzenia z 1788 roku miały charakter bardzo ogólny. Stanowiły m.in., że [6]:

  1. Egzaminy abiturientów odbywają się dwa razy do roku: w okolicach Nowego Roku oraz „na św. Jana”, czyli w czerwcu.
  2. W skład komisji egzaminacyjnej wchodzą:
    • komisarz królewski – przewodniczący komisji egzaminacyjnej,
    • członek Kolegium Szkolnego Prowincji – jako przedstawiciel miejscowej edukacji,
    • dyrektor lub rektor szkoły, w której jest przeprowadzany egzamin abiturientów,
    • przedstawiciele lokalnej władzy i organu będącego patronem szkoły,
    • nauczyciele pracujący w danej szkole, którzy prowadzili zajęcia w najwyższej klasie.
  3. Egzamin składa się z części pisemnej i części ustnej. Wszyscy egzaminowani przystępują do części pisemnej tego samego dnia, podobnie do części ustnej. Część pisemna powinna odbyć się kilka dni przed częścią ustną, tak aby wszyscy członkowie komisji mogli zapoznać się z pracami pisemnymi. Pytania na egzaminie ustnym powinny być związane z pracami pisemnymi.
  4. Pytania na egzamin pisemny są przygotowywane przez komisarza królewskiego. Komisarz przekazuje je do wglądu dyrektorowi bądź rektorowi szkoły.
  5. Egzaminy odbywają się w budynku szkoły.
  6. Egzamin pisemny nie może trwać dłużej niż jedno przedpołudnie lub jedno popołudnie.
  7. Po przeprowadzeniu egzaminu pisemnego ustalany jest termin egzaminów ustnych. Termin ten jest ustalany przez dyrektora lub rektora szkoły, przedstawiciela Kolegium Szkolnego Prowincji albo komisarza królewskiego.
  8. Na podstawie egzaminu pisemnego i egzaminu ustnego wydawane jest świadectwo dojrzałości albo świadectwo niedojrzałości do studiów uniwersyteckich. Jeżeli komisja egzaminacyjna nie jest w stanie podjąć jednoznacznej decyzji, wówczas decyduje głos większości.
  9. Oba świadectwa (dojrzałości i niedojrzałości) muszą zawierać wyraźną informację, czy egzaminowany jest, czy nie jest zdolny do podjęcia studiów uniwersyteckich.
  10. Każde świadectwo powinno zawierać:
    • nazwisko i wiek egzaminowanego;
    • informację o tym, jak długo uczęszczał do szkoły oraz ile czasu spędził w najwyższej klasie;
    • uwagi o zachowaniu egzaminowanego w trakcie nauki w szkole;
    • uwagi o pracowitości egzaminowanego w trakcie nauki w szkole;
    • informacje o wiedzy abiturienta, uzyskane na podstawie egzaminu pisemnego i egzaminu ustnego:
      • z języków starożytnych i nowożytnych (ze szczególnym uwzględnieniem języka niemieckiego),
      • z wiedzy naukowej, przede wszystkim historycznej.

    Każdy z wymienionych punktów musi być w kilku słowach opisany i wyjaśniony.
  11. Jeżeli abiturient otrzymał świadectwo niedojrzałości, to może on przystąpić do kolejnego egzaminu abiturientów przeprowadzanego w tej samej szkole; jeżeli abiturient w międzyczasie zmienił miejsce zamieszkania, to może przystąpić do egzaminu w innej szkole. 
  12. Tylko ci abiturienci, którzy otrzymali świadectwo dojrzałości, mogą rozpocząć studia uniwersyteckie.

Zarządzenia te zostały podpisane następująco: „z polecenia Jego Królewskiej Mości, v. Wöllner”. Rozesłano je do wszystkich szkół, którym nadano prawo do przeprowadzania egzaminów abiturientów. Prawo to początkowo otrzymywały szkoły różnego typu – były nimi wybrane gimnazja, szkoły miejskie, szkoły pedagogiczne (Pädagogium), licea itd.

Zarządzenia z 1788 roku bardzo ogólnie odnosiły się do przedmiotów, z których powinny być przeprowadzone pisemne i ustne egzaminy abiturientów. Jedyną uwagę dotyczącą przedmiotów egzaminowania można znaleźć w powyższym punkcie 10., dotyczącym świadectw dojrzałości. 

Obok zarządzeń Ober-Schul-Kollegium wydało zalecenia związane z programem, który powinien być realizowany w szkołach. W zaleceniach znalazła się krótka, ale ważna uwaga, że szkoły powinny „pielęgnować lekcje matematyki”1.

Pierwsze egzaminy abiturientów na ziemiach polskich

W 1789 roku prawo do przeprowadzania egzaminów abiturientów otrzymało 35 szkół funkcjonujących na ziemiach pruskich. Wśród nich były dwie szkoły znajdujące się na ziemiach polskich, które zostały przyłączone do Prus na mocy traktatów rozbiorowych: Szkoła Miejska w Malborku (Die Stadtschule in Marienburg) oraz Gimnazjum w Elblągu (Das Gymnasium in Elbing). 

Łącznie w tym roku do egzaminów przystąpiło 182 abiturientów, z których 139 otrzymało świadectwo dojrzałości, a 43 świadectwo niedojrzałości (ok. 24% wszystkich osób, które przystąpiły do egzaminów). W tymże roku w Szkole Miejskiej w Malborku do egzaminu przystąpiły trzy osoby, wszystkie otrzymały świadectwo dojrzałości. Wszyscy abiturienci wybrali studia w Królewcu, ale nie podali kierunków studiów. W Gimnazjum w Elblągu do egzaminu przystąpiły również trzy osoby, dwie z nich otrzymały świadectwo dojrzałości, a jedna świadectwo niedojrzałości. Wszystkie trzy osoby rozpoczęły studia w Halle, jedna na kierunku teologicznym, jedna na prawniczym, a osoba, która otrzymała świadectwo niedojrzałości, rozpoczęła studia muzyczne. 

W 1805 roku egzaminy abiturientów przeprowadzono w 33 szkołach na terenach Prus, w tym w trzech szkołach, które przed rozbiorami znajdowały się na ziemiach polskich: Instytucie Edukacyjnym Konrada w Jankowie Gdańskim (Das Conradische Erziehungsinstitut in Jenkau), Gimnazjum w Toruniu (Das Gymnasium in Thorn) oraz Szkole Miejskiej w Malborku (Die Stadtschule in Marienburg). W tym roku do egzaminów abiturientów przystąpiło 128 osób, z których jedynie siedem otrzymało świadectwo niedojrzałości (ok. 5% wszystkich osób, które przystąpiły do egzaminów). W Jankowie Gdańskim w 1805 roku
odbyły się dwa egzaminy abiturientów – pierwszy w marcu, drugi w sierpniu, przystąpiły do nich dwie osoby i obie otrzymały świadectwa dojrzałości, obie rozpoczęły studia prawnicze w Królewcu. W Toruniu również odbyły się dwa egzaminy (9 i 20 lutego), przystąpiły do nich trzy osoby i wszystkie otrzymały świadectwa dojrzałości, dwie osoby rozpoczęły studia prawnicze w Królewcu, o jednej nic nie wiadomo. W Malborku odbył się jeden egzamin w lipcu, przystąpiły do niego cztery osoby – wszystkie otrzymały świadectwa dojrzałości i rozpoczęły studia w Królewcu, trzy na kierunku prawniczym, jedna studiowała kameralizm.

Przedstawione w Tab. 1. i Tab. 2. dane statystyczne pozwalają zauważyć, że odsetek zdawalności egzaminów abiturientów w lata...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Matematyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, testów i zadań
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy