Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Temat numeru

29 listopada 2021

NR 52 (Listopad 2021)

Jak pracować z klasą o zróżnicowanym poziomie wiedzy i umiejętności? Sześć kroków do sukcesu

0 593

Jako nauczyciele pracujemy na co dzień z liczną grupą uczniów zróżnicowanych pod względem predyspozycji, preferowanego sposobu przyswajania wiedzy, zainteresowań, temperamentu, ale również sytuacji materialnej i rodzinnej. Przebywanie w murach szkoły choć częściowo pozwala zmniejszyć skutki nierówności społecznych, a nauka online, niestety, tylko je pogłębiła – niejeden z nas miał w klasie ucznia, który uczył się w jednym pomieszczeniu z trójką rodzeństwa, rozwiązując zadania na ekranie telefonu. Wiemy również, że część uczniów miała problemy z koncentracją, mobilizacją i samodyscypliną siedząc przed komputerem we własnych domach. Wszystko to spowodowało, że różnice pomiędzy uczniami jeszcze bardziej się pogłębiły. Dlaczego indywidualizowanie pracy na lekcji jest tak ważne i w jaki sposób to robić?

Indywidualizowanie pracy na lekcji często bywa mylone z dostosowywaniem form i metod pracy do uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Wręcz przeciwnie, każdy uczeń zasługuje na indywidualne potraktowanie, szczególnie teraz, gdy wracamy sprzed komputerów do szkolnej rzeczywistości i mamy realną możliwość towarzyszenia uczniowi, obserwowania oraz ukierunkowania jego rozwoju. Indywidualne podejście do ucznia pozwala mu na zrobienie postępu, być może nie tak spektakularnego jak u pozostałych, a jednak umożliwiającego opanowanie podstawy programowej i osiągnięcie sukcesu na własnym poziomie. Pochylenie się nad uczniem jako jednostką i uwzględnienie jego potrzeb wzmacnia jego samoświadomość i wpływa na wzięcie przez niego części odpowiedzialności za własny proces kształcenia. Indywidualizowanie pracy na lekcji jest dla mnie najwyższym stopniem upodmiotowienia ucznia. Niewątpliwie jednak wymaga od nauczyciela dodatkowego wysiłku i jest jednym z największych wyzwań w jego pracy. 

POLECAMY

W jaki sposób indywidualizować pracę na lekcji?

Indywidualizowanie pracy na lekcji nie powinno polegać jedynie na dostosowywaniu form, metod i treści do poszczególnych uczniów. W grupie 30-osobowej nie jesteśmy w stanie każdemu z uczniów zaproponować odrębnego toku lekcji i zadań rozwiązywanych w jego trakcie. Nauczyciel powinien raczej tak zaplanować i zrealizować zajęcia, aby każdy z uczniów poczuł się potraktowany indywidualnie, pomimo iż jest częścią licznej klasy uczestniczącej w tej samej lekcji. 

KROK 1 
Dokonaj diagnozy wiedzy i umiejętności uczniów po zdalnym nauczaniu. 
Zbadaj ich samoświadomość.

Po okresie zdalnego nauczania, zanim przejdziemy do nowych zagadnień, warto zdiagnozować wiedzę uczniów. Powinniśmy przygotować uczniów na tego typu diagnozę i podkreślić, że nie jest to kolejny sprawdzian na ocenę. Arkusz diagnostyczny należałoby skonstruować tak, aby nie zawierał jedynie zadań do rozwiązania. Proponuję najpierw pozwolić uczniom samodzielnie ocenić, w jakim stopniu opanowali wiedzę w trakcie nauki zdalnej.
 

Przykład

Oceń od 1 (nie opanowałem) do 6 (opanowałem znakomicie) poziom przyswojenia przez siebie następujących umiejętności niezbędnych do rozwiązywania równań wielomianowych:
  • wyłączanie czynnika przed nawias:

1    2    3    4    5    6

  • korzystanie ze wzorów skróconego mnożenia:

1    2    3    4    5    6

  • metoda grupowania:

1    2    3    4    5    6

  • rozwiązywanie równania kwadratowego:

1    2    3    4    5    6

  • wyszukiwanie pierwiastka całkowitego:

1    2    3    4    5    6

  • wyszukiwanie pierwiastka wymiernego:

1    2    3    4    5    6

  • dzielenie wielomianów (w tym metoda Hornera):

1    2    3    4    5    6


W drugiej części arkusza umieszczamy zadania, które wymagają wykazania się umiejętnościami wskazanymi w pierwszej części. Warto byłoby w trzeciej części umieścić informację zwrotną dla ucznia w postaci opisowej, zgodnie ze standardami oceniania kształtującego, odwołując się do umiejętności wskazanych na początku arkusza, podkreślając mocne strony ucznia i wskazując, nad czym należałoby popracować. 
 

Przykład
  • wyłączanie czynnika przed nawias
    Znakomicie rozwiązujesz zadania wymagające wyłączenia czynnika przed nawias.
  • korzystanie ze wzorów skróconego mnożenia
    Nie korzystasz ze wzorów skróconego mnożenia, ale z sukcesem stosujesz metody alternatywne.
  • metoda grupowania
    Podejmujesz próby grupowania wyrazów w wielomianie, ale powinieneś popracować nad doprowadzeniem rozwiązania do końca.


Tak skonstruowany arkusz da nam informację nie tylko na temat tego, w jakim stopniu uczeń opanował wiedzę w trakcie nauki zdalnej, ale również na ile ma świadomość swoich słabych i mocnych stron. W mojej ocenie, to właśnie jego samoświadomość odgrywa decydującą rolę w indywidualizowaniu pracy z nim.

KROK 2
Zaprzyjaźnij uczniów z podstawą programową (nawet jeśli sam jej nie lubisz). Pozwól im decydować, czego się uczą.


Realizując dany dział czy temat, tak naprawdę realizujemy treści podstawy programowej. Jako nauczyciele doskonale wiemy, które treści omawiamy i dlaczego. Bywa, że świadomość uczniów na ten temat jest dużo mniejsza. Pomimo że obecnie kładzie się duży nacisk na podawanie celów lekcji (NaCoBeZU) czy formułowanie celów w języku ucznia, mam wrażenie, że przemilcza się ich rolę w kontekście podstawy programowej czy też obecnie, w czasach pandemii, wymagań egzaminacyjnych. Tak, wiem, nie uczymy „pod egzamin”, ale konia z rzędem temu, kto jest w stanie racjonalnie wytłumaczyć uczniowi klasy humanistycznej, gdzie wykorzysta kiedyś sinusy… Oczywiście, możemy przekonywać o ich zastosowaniu w technice, ale co po tym przyszłemu psychologowi czy prawnikowi? Tak więc ja jestem zwolenniczką przedstawiania uczniom dokumentu MEN z wyszczególnionymi wymaganiami podstawy programowej i wskazywaniem, które punkty są realizowane na danej lekcji. Uważam, że uczeń powinien mieć świadomość, które punkty są istotne w kontekście egzaminu, by móc samodzielnie podjąć decyzję, czy może sobie pozwolić na zbagatelizowanie danego zagadnienia i jakie będą tego konsekwencje – zwłaszcza w sytuacji, gdy matematyka zupełnie nie leży w kręgu jego zainteresowań. Wymaga to od uczniów dużej samoświadomości i wzięcia na siebie odpowiedzialności za własny proces kształcenia. Tę świadomość można w uczniu wykształcić, jeśli konsekwentnie będzie się kłaść nacisk na cele lekcji, zarówno te praktyczne, jak i te wynikające z podstawy programowej.
 

Przykład

Zagadnienie: Obliczanie wartości wielomianu w szkole ponadpodstawowej.


Zadanie
Oblicz wartość wielomianu w(x) = x3 − x2 + 3
a) dla x = −2
b) dla x = √2
c) dla x = 6√3
d) dla x = π − 1
e) dla x = √3 − 1

Zauważmy, że podpunkty:
podpunkt a) realizuje treści z podstawy programowej szkoły podstawowej: klasa VII i VIII pkt III.2 „uczeń oblicza wartości liczbowe wyrażeń algebraicznych”,
podpunkt b) oprócz pkt III.2 realizuje pkt II.5 SP „mnoży i dzieli pierwiastki tego samego stopnia”,
podpunkt c) oprócz dwóch powyższych realizuje pkt I.3 i I.4 podstawy programowej szkoły ponadpodstawowej „stosuje własności pierwiastków dowolnego stopnia, w tym pierwiastków stopnia nieparzystego z liczb ujemnych” oraz „stosuje związek pierwiastkowania z potęgowaniem oraz prawa działań na potęgach i pierwiastkach”,
podpunkt d) oprócz pkt III.2 SP realizuje pkt II.1 ZP szkoły ponadpodstawowej „stosuje wzory skróconego mnożenia”,
podpunkt e) realizuje pkt III.2 i II.5 SP oraz pkt II.1 ZP szkoły ponadpodstawowej.

Moja serdeczna koleżanka, Joanna Sułek, propagatorka OK-zeszytu, proponuje zapisanie celów lekcji w postaci tabelarycznej, z wyszczególnionym miejscem na samoocenę ucznia. Ja tę tabelkę bym jeszcze poszerzyła o trzy kolumny: numery punktów z podstawy programowej z zakresu podstawowego i rozszerzonego oraz numery zadań, które danych wymagań dotyczą.
Zauważmy, że nauczyciel tworzy tę samą tabelkę dla każdego ucznia, ale każdy uczeń indywidualnie interpretuje treści w niej zawarte. Warte uświadomienia jest to, że podpunkty a) i b) dotyczą jedynie treści ze szkoły podstawowej – jest to przypomnienie oraz to, że podpunkty d) i e) wiążą się z treściami innego działu. Co to oznacza dla ucznia? Opanowanie jedynie zadań typu podpunktu a) najprawdopodobniej nie wystarczy na sprawdzianie czy maturze, natomiast jest niezbędne do zrozumienia pozostałych podpunktów. Nieopanowanie treści niezbędnych do rozwiązania podpunktu a) jest sygnałem dla ucznia, że powinien do danych treści ze szkoły podstawowej powrócić, gdyż bez ich znajomości nie będzie w stanie zrobić postępu. To wszystko powinno wyraźnie wybrzmieć. Uczeń powinien rozumieć konsekwencje, z jakimi wiąże się nieopanowanie danych treści – od nierozwiązania zadania o większym poziomie trudności, przez problemy z opanowaniem treści w innych działach, aż do nierozwiązania zadania na egzaminie. To pozwala mu indywidualnie podjąć decyzję o poświęceniu lub niepoświęceniu więcej czasu na dane zagadnienie. 
 

Cel lekcji Pkt z PP ZP Pkt z PP ZR Nr zadania Samoocena
Obliczam wartość liczbową wyrażenia     a) – e)

Stosuję własności pierwiastków dowolnego stopnia, 
w tym pierwiastków stopnia nieparzystego z liczb ujemnych
I.3   b) c) e)

Stosuję związek pierwiastkowania z potęgowaniem 
oraz prawa działań na potęgach i pierwiastkach
I.4   e)

Stosuję wzory skróconego mnożenia II.1   d) e)



KROK 3 
Precyzyjnie formułuj wymagania. Dopasuj poziom trudności zadań indywidualnie do tempa pracy i miary sukcesu uczniów.


Niewątpliwie chcemy być oceniani przez uczniów i ich rodziców jako sprawiedliwi. Zatrzymajmy się na chwilę i zastanówmy, co to właściwie oznacza. Nikomu nie trzeba raczej tłumaczyć, że „sprawiedliwie nie znaczy po równo”. Dlaczego więc od uczniów, którzy już na starcie mają inne możliwości rozwiązania danego zadania, oczekiwać takiego samego zaangażowania w ich rozwiązanie i efektów w postaci trwałej wiedzy? Część odpowie, że podstawa programowa jest taka sama dla wszystkich i te same treści powinny zostać zrealizowane. Nikt z tym faktem nie dyskutuje. To jednak nauczyciel ma prawo, a właściwie nawet obowiązek wyboru zadań, które uczniowie będą rozwiązywać, aby opanować dane zagadnienie. Dobierając zadania, staram się, aby uwzględniały różny poziom wiedzy i umiejętności uczniów. 
 

Przykład 

Weźmy zadanie z poprzedniego punktu i uzupełnijmy je o kilka podpunktów:
Oblicz wartość wielomianu w(x) = x3 − x2 + 3
a) dla x = −2
b) dla x = \(x = {2 \over 3}\)
c) dla x = 0,7
d) dla x = √2
e) dla x = 3√4
f) dla x = 6√3
g) dla x = 20,75
h) dla x = π − 1
i) dla x = √3 − 1
j) dla x = 3√2 − 3√3
k) dla x = √3 + 3√5

Zdefiniujmy wymagania na poszczególne oceny:
Ocena dopuszczająca: uczeń oblicza bezbłędnie wartość wyrażenia dla x będących liczbami wymiernymi.

 

Ocena dostateczna: uczeń spełnia wymagania na ocenę dopuszczającą oraz oblicza wartość wyrażenia dla x = √a, a > 0 oraz 3√—b, b  R.

Ocena dobra: uczeń spełnia wymagania na ocenę dostateczną oraz oblicza wartość wyrażenia dla pierwiastków dowolnego stopnia, w tym liczb zapisanych w postaci potęgi o wykładniku wymiernym.

Ocena bardzo dobra: uczeń spełnia wymagania na ocenę dobrą oraz prawidłowo korzysta ze wzorów skróconego mnożenia, dopuszcza się popełnienie błędu rachunkowego.

Ocena celująca: uczeń bezbłędnie oblicza wartość wyrażenia dla dowolnej liczby rzeczywistej.

Podpunkty dotyczące każdej z ocen zostały pokolorowane tym samym kolorem co ocena. W karcie pracy, pracy domowej czy potem na kartkówce, zamiast stosować punktację, mo...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy