Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , O!kręgi rozwoju

19 lipca 2022

NR 56 (Lipiec 2022)

Potęga różnorodności na lekcji matematyki. 10 czynników zróżnicowania uczniów w klasie szkolnej

0 237

Murawa kserotermiczna, czyli łąka kwietna, to zbiorowisko roślin wyróżniające się niezwykłą bioróżnorodnością. Klasa szkolna przypomina w pewnym sensie łąkę kwietną, jest bowiem bardzo zróżnicowana. Zrozumienie tego faktu i pogodzenie się z nim daje niezwykłe korzyści zarówno dla uczniów, jak i dla uczących ich nauczycieli. Każdy uczeń uczy się matematyki inaczej – w innym tempie, w różnej jakości, z różnym zaangażowaniem i skutecznością. Dla nauczyciela jest to podstawa do sformułowania wniosku, który bardzo trudno przebija się przez szkolną rzeczywistość – nie można uczyć wszystkich tego samego w ten sam sposób.

W czym wyraża się wspomniana różnorodność? Pozwolę sobie omówić dziesięć kryteriów zróżnicowania. Ich dobór jest absolutnie subiektywny.

POLECAMY

  1. Pierwszym czynnikiem zróżnicowania są drogi uczenia się. Według Wincentego Okonia można wyróżnić cztery drogi: przyswajanie, odkrywanie, przeżywanie i działanie. Każdej z dróg odpowiadają właściwe dla niej metody uczenia się, takie jak: asymilacja, samodzielne dochodzenie do wiedzy, metody waloryzacyjno-ekspresyjne oraz metody praktyczne. Rolą nauczyciela jest takie zorganizowanie pracy w klasie szkolnej, by uczniowie mogli zdobywać wiedzę za pomocą każdej z wymienionych dróg uczenia się i właściwych im metod.
     
  2. Drugim czynnikiem zróżnicowania są formy uczenia się. Zaliczamy do nich formy pamięciowe, uczenie się przez próby i błędy, uczenie się rozwiązywania problemów oraz uczenie się przez rozumienie. Proces kształcenia matematycznego jest procesem niezwykle złożonym. Na pewno o jego skuteczności może decydować uczenie się w tych czterech wymienionych formach. Istnieją bowiem treści matematyczne, które należy opanować pamięciowo, są też umiejętności, które warto zdobyć samodzielnie, próbując i popełniając błędy. Uczniowie zdobywają kompetencje matematyczne, rozwiązując konkretne problemy, a jakość tych kompetencji buduje właściwe zrozumienie zagadnień matematycznych.
     
  3. Trzeci czynnik zróżnicowania to reprezentacje sensoryczne. Uczniowie uczą się wizualnie, audytywnie i kinestetycznie. Uczniowie uczący się wizualnie najlepiej uczą się, patrząc. Uczniowie uczący się audytywnie najlepiej uczą się, słuchając. Uczący się kinestetycznie uczniowie najlepiej uczą się, dotykając. Planując zajęcia edukacyjne, należy dobierać ćwiczenia i zadania angażujące różne zmysły.
     
  4. Czwarte kryterium zróżnicowania uczniów w klasie szkolnej podczas lekcji matematyki to style uczenia się. Można je podzielić na styl nieukierunkowany, ukierunkowany na reprodukcję, czyli odtworzenia, styl ukierunkowany na zastosowanie oraz styl ukierunkowany na znaczenie. Przyglądając się uważnie uczniom w klasie, można zaobserwować tę różnorodność. Część klasy uczy się w sposób dość spontaniczny, niektórzy uczą się, żeby w miarę szybko odtworzyć swoją wiedzę i umiejętności podczas najbliższej kartkówki i sprawdzianu, część klasy jest zainteresowana zastosowaniami w innych działach i przedmiotach, i wreszcie są uczniowie, którym zależy na dogłębnym zrozumieniu przyswajanych treści i ich połączeniu z już posiadaną wiedzą. 
     
  5. Mając do czynienia z uczniami podczas uczenia i nauczania matematyki, z łatwością można wyróżnić kolejne, piąte kryterium różnorodności. Są to poziomy uczenia się: powierzchowne, głębokie i pojęciowe (konceptualne). To kryterium wskazuje na jakość efektów, czyli na konkretne umiejętności matematyczne. O takim zróżnicowaniu wśród uczniów świadczą wyniki egzaminów zewnętrznych. Uczniowie uczący się powierzchownie zwykle nie decydują się na egzamin maturalny z matematyki na poziomie rozszerzonym. Ten poziom znajduje swoich zwolenników wśród uczących się na poziomie głębokim i konceptualnym. 
     
  6. Kolejnym, szóstym kryterium różnorodności są modele uczenia się upowszechnione przez Bolesława Niemierkę. Autor dokonał bardzo interesującego podziału uczących się na podstawie przekroju treści z celami kształcenia. I tak wyróżnił następujące modele:
  • Alfa – wiedza teoretyczna – opanowanie encyklopedyczne.
  • Beta – wiedza praktyczna – uczenie się przez próby i błędy.
  • Gamma – umiejętności teoretyczne – uczenie się z podręczników.
  • Delta – umiejętności praktyczne – uczenie się zespołowe, projektowe, społeczno-dyskusyjne.

    Szczegółowa analiza każdego z modeli wymaga osobnego artykułu, jednak warto zaznaczyć, że najbardziej efektywnym model w kontekście egzaminacyjnym jest model Delta.
  1. W jednym z wydań „Matematyki” opisałem cykl Kolba. Okazuje się, że wokół tego cyklu można zbudować cztery style uczących się: styl teoretyczny, refleksyjny, praktyczny i pragmatyczny. I to jest siódme kryterium różnorodności uczniów uczących się. Cykl Kolba jest oparty na doświadczeniu, a uczenie się dokonuje się na podstawie syntezy doświadczenia i refleksji nad nim. 
     
  2. Ósme kryterium różnorodności wskazuje na typy uczniów. Typ ucznia – to typ zachowania się podczas uczenia się. Wyróżniamy zatem:
  • Typ intelektualny – to uczniowie stale skoncentrowani i ambitni, sprawiający wrażanie wyniosłych i zdystansowanych.
  • Typ emocjonalny – to uczniowie kreatywni, zaangażowani i pomocni, mający skłonność do przewartościowań emocjonalnych i miewający zmienne nastroje.
  • Typ działający – to uczniowie sprawni motorycznie i można ich w prosty sposób zafascynować tematem, szybko tracą jednak spokój i wytrwałość.
  • Typ współpracujący – to uczniowie zdolni do pracy w zespole, zrównoważeni i wytrwali, ale dość leniwi i trudni do zaktywizowania.
  1. Inspiracją dla wyróżnienia dziewiątego kryterium różnorodności stał się dla mnie Philip Schlechty – amerykański pedagog zajmujący się problemem zaangażowania uczniów podczas lekcji. Schlechty zdefiniował zaangażowanie jako zestawienie koncentracji nad tematem oraz poświęcenia i oddania się nauce. W zależności od nasilenia tych dwóch komponentów można mówić o pięciu poziomach zaangażowania: pełne zaangażowanie, strategiczna uległość, rytualne zaangażowanie, wycofanie się oraz bunt. Zarządzanie klasą tak zróżnicowaną, organizowanie środowiska uczenia się w tak różnorodnych warunkach jest zadaniem wymagającym od nauczyciela niebywałego kunsztu pedagogicznego. 
     
  2. Ostatnim, dziesiątym kryterium różnorodności jest świadomość kompetencji uczniów. Świadomość tę można pogrupować w pięciu kategoriach:
  • Nieświadoma niekompetencja, czyli „nie wiem, że nie potrafię”.
  • Świadoma niekompetencja, czyli „wiem, że nie potrafię”.
  • Świadoma kompetencja, czyli „wiem, że potrafię”.
  • Nieświadoma kompetencja, czyli „po prostu robię”.
  • Refleksyjna kompetencja, czyli najbardziej zaawansowana kategoria świadomości.

Podział ten pochodzi od Chapmana, a w Polsce jest znany przede wszystkim dzięki Małgorzacie Taraszkiewicz.
Co zatem zrobić z taką różnorodnością uczniów i ich możliwości oraz sposobów uczenia się? Przecież lekcję prowadzi tylko jeden nauczyciel, a matematyka jest trudna i wymagająca skupienia oraz pełnego zaangażowania. Czy można znaleźć sposób na klasę tak bardzo zróżnicowaną? Rozwiązanie tego problemu przynoszą wyniki badań prowadzanych przez naukowców zajmujących się procesami uczenia się. 
Różnorodność jest wartością, na której warto budować. Jednak mimo tak dużego zróżnicowan...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy