Dołącz do czytelników
Brak wyników

Matematyka dawniej i dziś

7 września 2018

NR 27 (Lipiec 2017)

Szkoły typu realnego na ziemiach polskich zaboru pruskiego: rodzaje i charakterystyka szkół oraz procedury przeprowadzania matur

0 228

W artykule zostaną omówione okoliczności, w jakich doszło do otwierania pierwszych szkół o profilu matematyczno-przyrodniczym, czyli tzw. szkół typu realnego. Zostaną przeanalizowane pruskie zarządzenia ministerialne wydane w 1859 roku pod nazwą Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen (Zasady nauczania i egzaminowania w szkołach realnych i wyższych szkołach obywatelskich), które obowiązywały również na ziemiach polskich zaboru pruskiego. 

Dzięki tym zarządzeniom poznamy rodzaje szkół typu realnego, które funkcjonowały w tym czasie w Prusach, dowiemy się, jak wyglądał cykl kształcenia w tych szkołach i jakie wymogi stawiano przed uczniami (ze szczególnym uwzględnieniem matematyki), poznamy też procedurę przeprowadzania egzaminów maturalnych w XIX wieku. Artykuł zakończy lista szkół typu realnego działających na ziemiach polskich zaboru pruskiego w latach sześćdziesiątych XIX wieku oraz przykładowy zestaw zadań maturalnych z jednej z tych szkół z 1864 roku (wzbogacony o rozwiązanie jednego z zadań metodą stosowaną w XIX wieku).

Do końca XVI wieku nauka w szkołach średnich była skoncentrowana wokół języków klasycznych i teologii. Programy realizowane w tych szkołach zaczęto zmieniać dopiero w XVII wieku. Jeden z reformatorów, Jan Amos Komeński, w swoich dziełach poświęconych pedagogice nawoływał do tego, aby naukę dostosowywać do potrzeb uczniów. Zachęcał, aby przekazywać młodzieży taką wiedzę, która przyda im się w życiu dorosłym. Większe zmiany programowe wprowadzono dopiero w kolejnym stuleciu. W XVIII wieku programy nauczania szkół średnich nabrały bardziej ścisłego charakteru.

1. Geneza szkół typu realnego

Epokę oświecenia (od końca XVII do początku XIX wieku) doskonale określa hasło Woltera: Przyroda – Rozum – Ludzkość. Podstawowym pytaniem ówczesnego człowieka było: czy dana rzecz, fakt, zgadza się z rozumem? Wszechobecny był racjonalizm w myśleniu. Wierzono tylko w to, czego prawdziwość była dla człowieka oczywista. Ośmieliło to ludzi do wiary we własny rozum. Również jeśli chodzi o moralność człowieka, o jego sumienie, wytworzyło się przekonanie, że każdy człowiek ma w swoim sercu zasady wyryte przez naturę. Trzymając się tych zasad, zawsze będzie postępował dobrze i nigdy nie zgrzeszy. Zbiór tych zasad nazwano prawem naturalnym. 

Filozofowie głosili, że przepisy prawa naturalnego są ponad wszystkimi regułami określonymi przez religie. Obowiązują one również agnostyków czy ateistów. Odrzucano dogmat o skutkach grzechu pierworodnego.

Twierdzono, że człowiek przychodzi na świat dobry, z sercem, które nie jest zepsute.

Uważano, że egoizm jest dobry, bo pobudza człowieka do doskonalenia się. Każdy człowiek ma prawo szukać szczęścia, przyjemności i wygód w życiu. W ten sposób ludzie oświecenia występowali przeciw fanatyzmowi religijnemu i ostro krytykowali Kościół. Epokę oświecenia charakteryzował krytycyzm w stosunku do tradycji.

Krytycyzm ten rozwinął się też na polu naukowym. Zasadą było tutaj zbliżenie się do natury. Uważano, że wszystkie nauki są „siostrami”, a właściwie jest tylko jedna wielka nauka – nauka o naturze. Skutkiem tego było stworzenie przez osiemnastowiecznych uczonych i filozofów Encyklopedii, która miała obejmować całokształt dotychczasowej wiedzy. W latach 1750–1772 wydano jej 35 tomów. Całemu przedsięwzięciu przewodniczył Jean le Rond d’Alembert. Encyklopedia odmieniła porządek nauk. Nauki, które do tej pory uważano za najważniejsze, czyli teologię i filozofię, zepchnęła na dalszy plan. Na pierwszy plan wysuwała natomiast poznanie mechanizmów wszechświata, a więc nauki matematyczne, fizyczne i przyrodnicze. Jak pisze Stanisław Kot w Historii wychowania, ogromną rolę przypisywano wówczas geometrii, która kształciła umiejętność wykonywania ścisłych rozumowań.

Od połowy XVIII wieku coraz częściej krytykowano „stary” system wychowania szkolnego. D’Alembert z przykrością wspominał swoje lata młodzieńcze spędzone w szkole. Uważał, że szkoła zmarnowała kilka lat jego życia i wskazywał błędy w nauczaniu. Mówił np., że „filozofia jest zbiorowiskiem samych nieużytecznych rzeczy”, „retoryka tak uczy, aby nic sensownego nie powiedzieć”, a „język ojczysty jest zaniedbany”.

Filozofowie zaczęli żądać obalenia „starej” szkoły i zbudowania „nowej” – na podstawach wskazanych przez Encyklopedię.

W konsekwencji w programach nauczania szkół średnich coraz więcej miejsca zajmowały nauki matematyczno-przyrodnicze, a nauczyciele bardziej zwracali uwagę na ukazywanie zastosowań omawianego materiału w życiu codziennym. Humanistyczne gimnazja zaczęły nabierać bardziej realnego (czyli ścisłego) charakteru.

Z drugiej strony, na przełomie XVIII i XIX wieku w Europie miała miejsce rewolucja przemysłowa. Prusy zaczęły dążyć do tego, aby stać się światową potęgą gospodarczą. Zauważono, iż cały proces industrializacji, czyli rozwoju gospodarki w oparciu o mechanizację produkcji, jest możliwy głównie dzięki wiedzy i umiejętnościom specjalistów w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych. Aby móc kształcić tych specjalistów, zaczęto otwierać w Prusach szkoły realne, w których największy nacisk kładziono na nauczanie przedmiotów ścisłych.

2. Szkoły typu realnego w Prusach

2.1. Pierwsze pruskie szkoły typu realnego

W Prusach pierwszą szkołą o profilu matematyczno-przyrodniczym była tzw. szkoła realna założona w 1709 roku w Halle. Jej twórcą był Christoph Semler i określał ją mianem szkoły matematycznej i mechanicznej. Jednakże ta szkoła nie cieszyła się dużą popularnością i po kilku latach została zamknięta. Podobny los spotkał drugą matematyczną, mechaniczną i ekonomiczną szkołę realną, założoną przez Semlera w 1738 roku. Od lat czterdziestych XVIII wieku ścisły typ kształcenia zaczął zdobywać coraz więcej zwolenników. W wielu miejscach próbowano otwierać szkoły o podobnym charakterze. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje szkoła realna założona przez Juliusza Heckera w Berlinie w 1747 roku, gdzie nacisk kładziono na zdobywanie umiejętności praktycznych w sposób naukowy. Wykładano tam m.in. języki starożytne (łacinę, grekę, hebrajski), języki nowożytne (francuski, angielski, włoski), matematykę, fizykę, historię, geografię, rysunek, mechanikę, budownictwo, ogrodnictwo, anatomię i heraldykę. Uczniowie najstarszych klas przygotowywali modele maszyn, budynków, statków, pługów, fortów, sklepień czy przyrządów medycznych. Programy nauczania realizowane w tej szkole stały się wzorem dla całej koncepcji kształcenia realnego. Od tej pory wszystkie szkoły realne były tworzone na wzór modelu Heckera. Pierwsze zarządzenia pruskiego Ministerstwa Edukacji dotyczące organizacji szkół realnych wydano 85 lat później – 8 marca 1832 roku, drugie – 6 października 1859 roku.

W XVIII wieku na ziemiach polskich zaboru pruskiego funkcjonowało, ze zmianami, kilkanaście szkół typu realnego. Podlegały one takim samym zarządzeniom jak wszystkie inne szkoły typu realnego funkcjonujące w tym czasie na terenach Prus.

W oparciu o zarządzenia pruskiego Ministerstwa Edukacji, które zostały wydane 6 października 1859 roku pod nazwą Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen4, zostaną teraz omówione:

  • rodzaje pruskich szkół typu realnego,
  • różnice w programach nauczania realizowanych w tych szkołach, ze szczególnym uwzględnieniem różnic w programach nauczania matematyki,
  • egzaminy wieńczące naukę w szkołach i ich uprawnienia, ze szczególną uwagą zwróconą na egzaminy maturalne (a w szczególności na procedurę przeprowadzania matur).

W dalszej części artykułu zostaną wymienione szkoły typu realnego, które działały na ziemiach polskich zaboru pruskiego w latach sześćdziesiątych XVIII wieku.

2.2. Analiza zarządzeń ministerialnych z 1859 roku

2.2.1. Zasady funkcjonowania szkół typu realnego

W 1859 roku pruskie Ministerstwo Edukacji wydało rozporządzenia Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen, określające zasady nauczania i egzaminowania w dwóch typach szkół realnych. Były to jedyne szkoły średnie, które kształciły w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych i jednocześnie dawały uczniom ogólne naukowe przygotowanie do zawodów, które nie wymagały studiów uniwersyteckich. Tymi szkołami były:

  • szkoły realne – z sześcioklasowym cyklem kształcenia i prawem do przeprowadzania egzaminów maturalnych,
  • wyższe szkoły obywatelskie – pięcioklasowe, przeprowadzające egzaminy kończące szkołę.

Pierwsze wyższe szkoły obywatelskie powstawały w Prusach w drugim dziesięcioleciu XIX wieku. Było to skutkiem reformy miejskiej z 19 listopada 1808 roku i edyktu z 7 września 1811 roku. Reforma dała burżuazji większą siłę i niezależność, a edykt wprowadził wolność wykonywania zawodu i handlu oraz zniósł średniowieczny system cechowy. Taki stan rzeczy sprzyjał rozwojowi handlu i rzemiosła, co znalazło odzwierciedlenie w dążeniu gmin do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, stanowiących odpowiednik szkół realnych. Tymi instytucjami były wyższe szkoły obywatelskie. Ich celem było „przygotowywanie synów obywateli [danej gminy] do życia obywatelskiego” i miało ono odbywać się w sposób naukowy.

2.2.2. Szkoły realne kontra wyższe szkoły obywatelskie

Zgodnie z zarządzeniami ministerialnymi, pierwszych pięć klas szkół realnych miało takie same programy nauczania jak w odpowiadających im klasach wyższych szkół obywatelskich. Tym samym uczniowie kończący Secundę w szkole realnej mieli taką samą wiedzę i umiejętności jak uczniowie kończący Secundę w wyższej szkole obywatelskiej. Wszystkich uczniów kończących Secundę czekał również egzamin.

W szkole realnej był to „egzamin dojrzałości do Primy”, w wyższej szkole obywatelskiej – egzamin kończący szkołę. Oba te egzaminy były na jednakowym poziomie trudności, jednakże egzamin dojrzałości do Primy otwierał przed uczniami znacznie więcej możliwości. Szczegóły znajdują się w tabeli (na stronie 41).

Po pomyślnym zdaniu egzaminów dojrzałości do Primy bądź egzaminów kończących wyższą szkołę obywatelską uczniowie mogli rozpocząć naukę w najwyższej klasie szkoły realnej. Program nauczania, który powinien być realizowany w Primie, został opisany w zarządzeniach ministerialnych szczególnie drobiazgowo. Przykładowo, czytamy, że w trakcie dwóch lat nauki w Primie na lekcjach matematyki uczniowie powinni poznawać różne metody dowodzenia, rozwiązywać proste zadania z algebry oraz omawiać potęgi, proporcje, ciągi, twierdzenie dwumianowe, szeregi, logarytmy, trygonometrię płaską, stereometrię, geometrię analityczną oraz stożkowe. Szczególny nacisk powinno się kłaść tutaj na zastosowania matematyki w dziedzinie nauk przyrodniczych (np. w mechanice) i jej korelację z rysunkiem. Dlatego zalecano wykładanie w Primie podstawowych twierdzeń geometrii wykreślnej, konstrukcji cieni oraz perspektywy.

2.2.3. Szkoły realne pierwszego i drugiego stopnia

Przytoczony program nauczania matematyki był bardzo obszerny, podobnie było z pozostałymi przedmiotami. Stąd nie każda szkoła realna była w stanie realizować zalecane programy nauczania w całości. Powody mogły być różne, np. braki w kadrze nauczycielskiej, które powodowały zmniejszenie liczby godzin lekcyjnych z któregoś z przedmiotów, czy też niewystarczające umiejętności uczniów – zmuszanie uczniów do nadmiernego wysiłku byłoby dla nich szkodliwe. Dlatego Ministerstwo podzieliło szkoły realne na dwie kategorie: szkoły realne I stopnia i szkoły realne II stopnia.

Szkoły realne, które w całości realizowały zalecane programy nauczania, miały odpowiednio wykwalifikowaną kadrę nauczycielską (tzn. większość nauczycieli miała ukończone studia uniwersyteckie), dysponowały licznymi pomocami naukowymi (miały bogate zbiory biblioteczne, mapy, eksponaty przyrodnicze itd.), a liczba uczniów w najwyższych klasach nie przekraczała 30, otrzymywały miano szkół realnych I stopnia.

Szkoły realne, które choć jednego z tych warunków nie spełniały, były szkołami realnymi II stopnia. Przy czym możliwe ustępstwa dotyczące programów nauczania w szkołach realnych II stopnia były ściśle określone, np. na matematyce i lekcjach rysunku można było zrezygnować z omawiania podstawowych twierdzeń geometrii wykreślnej.

2.2.4. Procedury przeprowadzania egzaminów maturalnych

Po ukończeniu nauki w Primie uczniowie szkół realnych I i II stopnia mieli możliwość przystąpienia do egzaminu maturalnego. Egzaminy maturalne były dostosowane do typu szkoły realnej oraz realizowanych w niej programów nauczania. Zarządzenia z 1859 roku szeroko opisywały cały system przeprowadzania matur.

Uczniowie, którzy chcieli przystąpić do egzaminu maturalnego, dwa miesiące przed końcem semestru musieli dostarczyć dyrektorowi szkoły pisemne oświadczenie o chęci przystąpienia do egzaminu wraz z krótką notką o dotychczasowych osiągnięciach i ich sytuacji materialnej. Możliwe było, aby uczeń przystąpił do egzaminu maturalnego po półtora roku nauki w Primie, jednakże mogło to mieć miejsce jedynie w wyjątkowych sytuacjach i musiało być poprzedzone zgodą wszystkich członków komisji 
egzaminacyjnej.

W skład komisji egzaminacyjnej wchodzili:

  • komisarz królewski – przewodniczący komisji egzaminacyjnej,
  • członek Królewskiego Kolegium Szkolnego Prowincji – jako przedstawiciel lokalnej edukacji,
  • dyrektor szkoły realnej, w której będzie przeprowadzany egzamin maturalny,
  • jeden z nauczycieli wyższych pracujących w tej szkole, który jednocześnie prowadzi zajęcia w Primie.

Kolejne etapy procedury maturalnej

  • Konferencja nauczycieli pracujących w szkole realnej, w której będzie przeprowadzony egzamin maturalny. Na tej konferencji nauczyciele analizują umiejętności uczniów wyrażających chęć przystąpienia do egzaminu maturalnego i podejmują decyzję o dopuszczeniu bądź niedopuszczeniu ucznia do egzaminu.
  • Dyrektor szkoły przesyła przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej, czyli komisarzowi królewskiemu, protokół z konferencji nauczycieli, listę osób dopuszczonych do egzaminu maturalnego oraz dwie propozycje zadań na pisemny egzamin maturalny
  • Propozycje zadań na egzamin pisemny przygotowywane są przez specjalnie wytypowanych nauczycieli. Z każdego przedmiotu egzaminacyjnego podają oni dwie propozycje zestawów zadań.
  • Komisarz królewski wybiera jedną z przesłanych mu propozycji zadań na egzamin pisemny. Oznacza to, że każda szkoła ma indywidualnie przygotowany zestaw zadań maturalnych.
  • Egzamin pisemny obejmuje:
  1. esej niemiecki (czas: 5 godzin);
  2. esej francuski albo angielski (czas: 5 godzin);
  3. ćwiczenie w jednym z języków nowożytnych (gdy uczeń wybrał esej francuski, to teraz wykonuje ćwi-
  4. czenie w języku angielskim i na odwrót) (czas: 3 godziny);
  5. cztery zadania matematyczne (czas: 5 godzin), a wśród nich: zadanie dotyczące równań drugiego stopnia, zadanie z zakresu planimetrii lub geometrii analitycznej, zadanie z trygonometrii płaskiej, zadanie ze stereome...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Matematyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, testów i zadań
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy