Dołącz do czytelników
Brak wyników

Matematyka dawniej i dziś

7 września 2018

NR 27 (Lipiec 2017)

Szkoły typu realnego na ziemiach polskich zaboru pruskiego: rodzaje i charakterystyka szkół oraz procedury przeprowadzania matur

0 36

W artykule zostaną omówione okoliczności, w jakich doszło do otwierania pierwszych szkół o profilu matematyczno-przyrodniczym, czyli tzw. szkół typu realnego. Zostaną przeanalizowane pruskie zarządzenia ministerialne wydane w 1859 roku pod nazwą Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen (Zasady nauczania i egzaminowania w szkołach realnych i wyższych szkołach obywatelskich), które obowiązywały również na ziemiach polskich zaboru pruskiego. 

Dzięki tym zarządzeniom poznamy rodzaje szkół typu realnego, które funkcjonowały w tym czasie w Prusach, dowiemy się, jak wyglądał cykl kształcenia w tych szkołach i jakie wymogi stawiano przed uczniami (ze szczególnym uwzględnieniem matematyki), poznamy też procedurę przeprowadzania egzaminów maturalnych w XIX wieku. Artykuł zakończy lista szkół typu realnego działających na ziemiach polskich zaboru pruskiego w latach sześćdziesiątych XIX wieku oraz przykładowy zestaw zadań maturalnych z jednej z tych szkół z 1864 roku (wzbogacony o rozwiązanie jednego z zadań metodą stosowaną w XIX wieku).

Do końca XVI wieku nauka w szkołach średnich była skoncentrowana wokół języków klasycznych i teologii. Programy realizowane w tych szkołach zaczęto zmieniać dopiero w XVII wieku. Jeden z reformatorów, Jan Amos Komeński, w swoich dziełach poświęconych pedagogice nawoływał do tego, aby naukę dostosowywać do potrzeb uczniów. Zachęcał, aby przekazywać młodzieży taką wiedzę, która przyda im się w życiu dorosłym. Większe zmiany programowe wprowadzono dopiero w kolejnym stuleciu. W XVIII wieku programy nauczania szkół średnich nabrały bardziej ścisłego charakteru.

1. Geneza szkół typu realnego

Epokę oświecenia (od końca XVII do początku XIX wieku) doskonale określa hasło Woltera: Przyroda – Rozum – Ludzkość. Podstawowym pytaniem ówczesnego człowieka było: czy dana rzecz, fakt, zgadza się z rozumem? Wszechobecny był racjonalizm w myśleniu. Wierzono tylko w to, czego prawdziwość była dla człowieka oczywista. Ośmieliło to ludzi do wiary we własny rozum. Również jeśli chodzi o moralność człowieka, o jego sumienie, wytworzyło się przekonanie, że każdy człowiek ma w swoim sercu zasady wyryte przez naturę. Trzymając się tych zasad, zawsze będzie postępował dobrze i nigdy nie zgrzeszy. Zbiór tych zasad nazwano prawem naturalnym. 

Filozofowie głosili, że przepisy prawa naturalnego są ponad wszystkimi regułami określonymi przez religie. Obowiązują one również agnostyków czy ateistów. Odrzucano dogmat o skutkach grzechu pierworodnego.

Twierdzono, że człowiek przychodzi na świat dobry, z sercem, które nie jest zepsute.

Uważano, że egoizm jest dobry, bo pobudza człowieka do doskonalenia się. Każdy człowiek ma prawo szukać szczęścia, przyjemności i wygód w życiu. W ten sposób ludzie oświecenia występowali przeciw fanatyzmowi religijnemu i ostro krytykowali Kościół. Epokę oświecenia charakteryzował krytycyzm w stosunku do tradycji.

Krytycyzm ten rozwinął się też na polu naukowym. Zasadą było tutaj zbliżenie się do natury. Uważano, że wszystkie nauki są „siostrami”, a właściwie jest tylko jedna wielka nauka – nauka o naturze. Skutkiem tego było stworzenie przez osiemnastowiecznych uczonych i filozofów Encyklopedii, która miała obejmować całokształt dotychczasowej wiedzy. W latach 1750–1772 wydano jej 35 tomów. Całemu przedsięwzięciu przewodniczył Jean le Rond d’Alembert. Encyklopedia odmieniła porządek nauk. Nauki, które do tej pory uważano za najważniejsze, czyli teologię i filozofię, zepchnęła na dalszy plan. Na pierwszy plan wysuwała natomiast poznanie mechanizmów wszechświata, a więc nauki matematyczne, fizyczne i przyrodnicze. Jak pisze Stanisław Kot w Historii wychowania, ogromną rolę przypisywano wówczas geometrii, która kształciła umiejętność wykonywania ścisłych rozumowań.

Od połowy XVIII wieku coraz częściej krytykowano „stary” system wychowania szkolnego. D’Alembert z przykrością wspominał swoje lata młodzieńcze spędzone w szkole. Uważał, że szkoła zmarnowała kilka lat jego życia i wskazywał błędy w nauczaniu. Mówił np., że „filozofia jest zbiorowiskiem samych nieużytecznych rzeczy”, „retoryka tak uczy, aby nic sensownego nie powiedzieć”, a „język ojczysty jest zaniedbany”.

Filozofowie zaczęli żądać obalenia „starej” szkoły i zbudowania „nowej” – na podstawach wskazanych przez Encyklopedię.

W konsekwencji w programach nauczania szkół średnich coraz więcej miejsca zajmowały nauki matematyczno-przyrodnicze, a nauczyciele bardziej zwracali uwagę na ukazywanie zastosowań omawianego materiału w życiu codziennym. Humanistyczne gimnazja zaczęły nabierać bardziej realnego (czyli ścisłego) charakteru.

Z drugiej strony, na przełomie XVIII i XIX wieku w Europie miała miejsce rewolucja przemysłowa. Prusy zaczęły dążyć do tego, aby stać się światową potęgą gospodarczą. Zauważono, iż cały proces industrializacji, czyli rozwoju gospodarki w oparciu o mechanizację produkcji, jest możliwy głównie dzięki wiedzy i umiejętnościom specjalistów w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych. Aby móc kształcić tych specjalistów, zaczęto otwierać w Prusach szkoły realne, w których największy nacisk kładziono na nauczanie przedmiotów ścisłych.

2. Szkoły typu realnego w Prusach

2.1. Pierwsze pruskie szkoły typu realnego

W Prusach pierwszą szkołą o profilu matematyczno-przyrodniczym była tzw. szkoła realna założona w 1709 roku w Halle. Jej twórcą był Christoph Semler i określał ją mianem szkoły matematycznej i mechanicznej. Jednakże ta szkoła nie cieszyła się dużą popularnością i po kilku latach została zamknięta. Podobny los spotkał drugą matematyczną, mechaniczną i ekonomiczną szkołę realną, założoną przez Semlera w 1738 roku. Od lat czterdziestych XVIII wieku ścisły typ kształcenia zaczął zdobywać coraz więcej zwolenników. W wielu miejscach próbowano otwierać szkoły o podobnym charakterze. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje szkoła realna założona przez Juliusza Heckera w Berlinie w 1747 roku, gdzie nacisk kładziono na zdobywanie umiejętności praktycznych w sposób naukowy. Wykładano tam m.in. języki starożytne (łacinę, grekę, hebrajski), języki nowożytne (francuski, angielski, włoski), matematykę, fizykę, historię, geografię, rysunek, mechanikę, budownictwo, ogrodnictwo, anatomię i heraldykę. Uczniowie najstarszych klas przygotowywali modele maszyn, budynków, statków, pługów, fortów, sklepień czy przyrządów medycznych. Programy nauczania realizowane w tej szkole stały się wzorem dla całej koncepcji kształcenia realnego. Od tej pory wszystkie szkoły realne były tworzone na wzór modelu Heckera. Pierwsze zarządzenia pruskiego Ministerstwa Edukacji dotyczące organizacji szkół realnych wydano 85 lat później – 8 marca 1832 roku, drugie – 6 października 1859 roku.

W XVIII wieku na ziemiach polskich zaboru pruskiego funkcjonowało, ze zmianami, kilkanaście szkół typu realnego. Podlegały one takim samym zarządzeniom jak wszystkie inne szkoły typu realnego funkcjonujące w tym czasie na terenach Prus.

W oparciu o zarządzenia pruskiego Ministerstwa Edukacji, które zostały wydane 6 października 1859 roku pod nazwą Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen4, zostaną teraz omówione:

  • rodzaje pruskich szkół typu realnego,
  • różnice w programach nauczania realizowanych w tych szkołach, ze szczególnym uwzględnieniem różnic w programach nauczania matematyki,
  • egzaminy wieńczące naukę w szkołach i ich uprawnienia, ze szczególną uwagą zwróconą na egzaminy maturalne (a w szczególności na procedurę przeprowadzania matur).

W dalszej części artykułu zostaną wymienione szkoły typu realnego, które działały na ziemiach polskich zaboru pruskiego w latach sześćdziesiątych XVIII wieku.

2.2. Analiza zarządzeń ministerialnych z 1859 roku

2.2.1. Zasady funkcjonowania szkół typu realnego

W 1859 roku pruskie Ministerstwo Edukacji wydało rozporządzenia Unterrichts- und Prüfungs-Ordnung der Realschulen und der höheren Bürgerschulen, określające zasady nauczania i egzaminowania w dwóch typach szkół realnych. Były to jedyne szkoły średnie, które kształciły w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych i jednocześnie dawały uczniom ogólne naukowe przygotowanie do zawodów, które nie wymagały studiów uniwersyteckich. Tymi szkołami były:

  • szkoły realne – z sześcioklasowym cyklem kształcenia i prawem do przeprowadzania egzaminów maturalnych,
  • wyższe szkoły obywatelskie – pięcioklasowe, przeprowadzające egzaminy kończące szkołę.

Pierwsze wyższe szkoły obywatelskie powstawały w Prusach w drugim dziesięcioleciu XIX wieku. Było to skutkiem reformy miejskiej z 19 listopada 1808 roku i edyktu z 7 września 1811 roku. Reforma dała burżuazji większą siłę i niezależność, a edykt wprowadził wolność wykonywania zawodu i handlu oraz zniósł średniowieczny system cechowy. Taki stan rzeczy sprzyjał rozwojowi handlu i rzemiosła, co znalazło odzwierciedlenie w dążeniu gmin do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, stanowiących odpowiednik szkół realnych. Tymi instytucjami były wyższe szkoły obywatelskie. Ich celem było „przygotowywanie synów obywateli [danej gminy] do życia obywatelskiego” i mia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Matematyka"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych, testów i zadań
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy